IQLIM O‘ZGARISHINING SAMARQAND VILOYATI AGROEKOLOGIK SHAROITLARIGA TA’SIRI: 1985–2025-YILLAR TAHLILI

Samandarov Mehroj Orif o‘g‘li

Toshkent shahar Uchtepa tumani 14-umumta’lim maktabi geografiya fani oʻqituvchisi

Keywords: Samarqand viloyati, iqlim o‘zgarishi, agroekologik sharoit, Zarafshon havzasi, muzliklar, sug‘orma dehqonchilik, qurg‘oqchilik, moslashuv, Mann–Kendall, SPI, GTK.


Abstract

Mazkur maqolada so‘nggi 40 yilda (1985–2025) iqlim o‘zgarishining Samarqand viloyati agroekologik sharoitlariga ta’siri geografik-gidrologik yondashuv asosida o‘rganilgan. Hududning agroiqlimiy resurslari Zarafshon daryosi oqimi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgani sababli tahlil uch bo‘g‘inda olib borildi: atmosfera (harorat va yog‘in), kriosfera va daryo oqimi, sug‘orma dehqonchilik va tuproq. O‘zgidromet, Jahon banki, CAREC, davlat organlarining rasmiy ma’lumotlari hamda Zarafshon havzasi bo‘yicha xalqaro hakamlik jurnallaridagi tadqiqotlar umumlashtirildi. Isish sur’ati, muzliklarning chekinishi, suv olish yuklamasi va yer osti suvlarining pasayishi birgalikda viloyat agroekologik tizimida suv ta’minoti barqarorligini susaytirayotgani, tog‘li, tog‘ oldi va tekislik zonalarida esa oqibatlar turlicha namoyon bo‘layotgani aniqlandi. Moslashuv yo‘nalishlari havza darajasida asoslab berildi. Maqola statistik qatorlar, trend tahlillari, diagrammalar va zonal differensiatsiya bilan boyitilgan.


References

1. O‘zbekiston Respublikasi: Milliy darajada belgilangan hissa (Intended Nationally Determined Contribution). Markaziy Osiyo iqlim portali.

2. Climate warming in Uzbekistan exceeds global average (O‘zgidromet baholari). Kun.uz, 14.04.2020.

3. Climate change in Uzbekistan. Regional Environmental Centre for Central Asia (CAREC), 2020 (World Bank, 2020 ma’lumotlari asosida).

4. Samarqand viloyati: iqlim va qishloq xo‘jaligi. O‘zbekiston investitsiya portali.

5. Groll M., Opp Ch., Kulmatov R. va boshq. Water quality, potential conflicts and solutions: an upstream–downstream analysis of the transnational Zarafshan River // Environmental Earth Sciences, 2013.

6. Training held in Samarkand on integrating climate adaptation into territorial and basin planning in the Zarafshan River Basin. CAREC, 13.06.2025.

7. Zarafshan River Basin: climate change impact. Zarafshon havzasi kengashi (INBO materiallari).

8. Variations in hydrological parameters of the Zeravshan River and its tributaries depending on meteorological conditions // Russian Meteorology and Hydrology, 2016.

9. Khomidov A.Sh. Dynamics of glaciers and mountain lakes in Zarafshan River basin. State Agency of Hydrometeorology of the Republic of Tajikistan.

10. Glacier runoff variation since 1981 in the Upper Naryn River catchments, Central Tien Shan // Frontiers in Environmental Science, 2022.

11. Gafurov A., Duethmann D., Kriegel D. va boshq. Climate impact assessment on water resources and glacierization in the Naryn, Karadarya and Zerafshan basins // EGU2017-15122.

12. May 2025 among hottest and driest on record in Uzbekistan (O‘zgidromet). Kun.uz, 10.06.2025.

13. Zarafshon daryosida suv hajmi o‘tgan yilgidan sezilarli kamaygani (Gidrometeorologiya xizmati markazi).

14. Groundwater protection to be strengthened. O‘zbekiston Respublikasi hukumat portali, 2023.

15. Prezident raisligida suv resurslaridan oqilona foydalanish bo‘yicha videoselektor yig‘ilishi, 29.11.2023.

16. A Program for water resources management and irrigation sector development adopted (2025–2028). president.uz, 12.08.2025.

17. FAO. Uzbekistan: irrigation and land resources.

18. Glacier retreat, surface displacement and supraglacial lake evolution in the Upper Zarafshon River Basin, Tajikistan // Remote Sensing, 2026, 18, 1293.

19. Samarqand viloyati hokimligi: Pastdargom tumanida fermerlar bilan uchrashuv, 24.05.2025.

20. Причиной повреждения дамбы под Самаркандом стал подъем воды в Зарафшане. Anhor.uz / Kun.uz,

21. July 2025 goes down as one of Uzbekistan’s driest and hottest months (O‘zgidromet). Kun.uz, 07.08.2025.

27. Climate data for Samarkand (1991–2020). Wikipedia / O‘zgidromet.

28. Climates to Travel / Weather and Climate – Samarkand monthly normals.