Tripsnibg rivojlanish fenologiyasi
Sultonova Sevaraxon Xushnudbek qizi
Urdu tabiiy va qishloq xo'jaligi fanlari fakulteti O'simliklarni himoyasi va karantini M-251
Ramatov Bakmat
Urdu tabiiy va qishloq xo'jaligi fanlari fakulteti, q.x.f.n.dots
Keywords: trips (Thysanoptera), Thrips tabaci, Haplothrips tritici, rivojlanish fenologiyasi, hayot tsikli, avlodlar soni, qishlov shakli, g‘o‘za va piyoz zararkunandalari, bioekologiya, integratsiyalashgan himoya, O‘zbekiston sharoiti, iqlim ta’siri.
Abstract
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi sharoitida trips (Thysanoptera turkumi) zararkunandalarining, xususan tamaki tripsi (Thrips tabaci Lind.) va bug‘doy tripsi (Haplothrips tritici Kurd.) kabi asosiy turlarining rivojlanish fenologiyasi batafsil o‘rganilgan. Maqolada tripslarning morfologik tuzilishi, hayot tsikli bosqichlari (tuxum, lichinka, pro-nimfa, nimfa va imago), fenologik fazalari, avlodlar soni, qishlov shakllari, harorat va namlikka bog‘liq rivojlanish dinamikasi, qishloq xo‘jalik ekinlaridagi (g‘o‘za, piyoz, bug‘doy, sabzavot-poliz ekinlari) zarar darajasi va iqlim o‘zgarishi ta’siri yoritilgan. O‘zbekistonning turli viloyatlarida (Toshkent, Samarqand, Namangan, Xorazm) o‘tkazilgan ilmiy tadqiqotlar va mahalliy entomologiya adabiyotlariga asoslanib, tripslarning bahor, yoz va kuzgi fenologik faolligi, monitoring usullari va integratsiyalashgan himoya choralari taklif etilgan. Maqola hajmi va chuqurligi jihatidan tripslarning bioekologik xususiyatlarini ilmiy-amaliy jihatdan to‘liq ochib berishga qaratilgan bo‘lib, qishloq xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi kurashda fenologik kuzatuvlarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning issiq va quruq iqlimida tripslar yiliga 7–8 avlod berib, vegetatsiya davrida doimiy zarar yetkazishi mumkin. Ushbu ma’lumotlar asosida zararkunandalar sonini prognozlash va ekologik toza himoya usullarini joriy etish mumkin.
References
1. Maxmatmurodov A.U. va boshq. Qishloq xo‘jalik entomologiyasi. Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2024. 269 b. (53–58-b., 90–92-b.).
2. Arslonov M. va boshq. O‘simliklarni biologik himoya qilish. Namangan davlat universiteti, 2024. 132 b. (zararkunandalar fenologiyasi bo‘limi).
3. Ilmiy anjuman materiallari. Issiqxonada so‘ruvchi zararkunandalar. Ilmiy anjumanlar.uz, 2024. 5 b. (157, 190–228-b.).
4. AGRO KIMYO HIMOYA VA O‘SIMLIKLAR KARANTINI jurnali. 4-son, 2024. 236 b. (tamaki tripsi bo‘limi).
5. Pulatov Z. va boshq. Bug‘doy tripsi fenologiyasi. O‘zbekiston agram fanlari xabarnomasi, 2023.
6. Sulaymonov B.A. va boshq. Biologik himoya usullari. Toshkent, 2019.
7. Beydeman I.N. Fenologik kuzatuv usullari (rus tilidan tarjima asosida). O‘zbekiston botanika bog‘i materiallari, 2022.
8. Xasanova Sh. va boshq. G‘o‘za zararkunandalari. AGRO KIMYO jurnali, maxsus son, 2024.
