Navoiy viloyatida havo sifati va uning aholi salomatligiga ta'siri
Nurmamatova Sevara Erkin qizi
O‘zbekiston Milliy Universiteti Geografiya va geoaxborot tizimlari fakulteti Geografiya mutaxasisligi 1-kurs magistranti
Maxamadaliyev Ravshan Yo'ldoshevich
O‘zbekiston Milliy Universiteti Geografiya va geoaxborot tizimlari fakulteti dotsenti
Keywords: havo sifati, Navoiy viloyati, atmosfera ifloslanishi, sanoat chiqindilari, PM2.5 va PM10 zarrachalar, ammiak va vodorod sulfidi, aholi salomatligi, nafas yo‘llari kasalliklari, yurak-qon tomir kasalliklari, ekologik monitoring, barqaror rivojlanish, takliflar.
Abstract
Ushbu maqolada Navoiy viloyatida atmosfera havosining sifati, ifloslanish manbalari, asosiy ifloslantiruvchi moddalar miqdori va ularning aholi salomatligiga ta'siri kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqotda sanoat korxonalari (Navoiyazot, Navoiy elektrokimyo, Qizilqum sement va boshqalar), avtotransport, qurilish changlari hamda tabiiy omillar (qurg‘oqchil iqlim, qumli tuproqlar) asosiy ifloslanish sabablari sifatida ko‘rib chiqilgan. Statistik ma’lumotlar, monitoring natijalari va ilmiy adabiyotlar asosida viloyatda yillik zararli moddalar chiqindisi 68 161,9 tonnani tashkil etishi, sanoat hissasi 48 ming tonna, transport 31 ming tonna ekanligi aniqlangan. So‘nggi yillarda (2024–2025) ammiak (NH₃), vodorod sulfidi (H₂S), oltingugurt dioksidi (SO₂) va uglerod oksidlari me’yoridan bir necha baravar oshgan holatlar qayd etilgan. Havo ifloslanishining salomatlikka ta’siri chuqur o‘rganilib, nafas olish yo‘llari kasalliklari (astma, bronxit) 20 foizga, yurak-qon tomir kasalliklari 30 foizga, onkologik va nevrologik kasalliklar sezilarli darajada oshgani ko‘rsatilgan. Maqolada ekologik monitoring tizimi, xalqaro tajribalar va mahalliy choralar tahlil qilinib, havo sifatini yaxshilash bo‘yicha amaliy takliflar berilgan. Tadqiqot natijalari viloyat ekologiyasi va sog‘liqni saqlash siyosatini takomillashtirishda muhim ahamiyatga ega.
References
1. Shovdirov S. Analyzing the sources and consequences of atmospheric pollution: a case study of the Navoi region. E3S Web of Conferences, 2024. (bet. 1-6).
2. Xujanova M.M. Navoiy viloyatining ekologik muammolari tufayli aholi orasida ko‘p uchrayotgan kasalliklar. Inlibrary.uz, DOI: 10.5281/zenodo.13846605, 2024 (bet. 1-8).
3. Navoiy viloyati Ekologiya va iqlim o‘zgarishi boshqarmasi hisobotlari (2025 yil iyul monitoring natijalari).
4. Navoiy viloyati Gidrometeorologiya markazi. “2024-yil uchun atmosfera havosining ifloslanish holati bo‘yicha statistik tahliliy hisobot”. Navoiy, 2025.
5. Dustmorodovna G.S. Navoiy viloyatida yosharib borayotgan kasalliklar va ularning ekologik omillar bilan bog‘liqligi. CyberLeninka, 2025 (bet. 4-10).
6. O‘zbekiston Respublikasi Davlat ekologik hisoboti (National State of the Environment Report). 2024.
7. Rahimov B.B. va boshq. Navoiy shahrida atmosfera havosi sifati baholash. TMA repository, 2023.
8. IQAir. Navoiy Air Quality Index ma’lumotlari (2024–2025).
9. Kun.uz va boshqa ommaviy axborot vositalari materiallari (2023–2025 yillar havo ifloslanishi bo‘yicha xabarlar).
10. Jahon banki va O‘zbekiston hamkorligidagi havo ifloslanishi tadqiqotlari hisobotlari.
